Dünya Mirası Statüsü ve Divriği Külliyesi

Uluslararası önem taşıyan, korunmaya ve takdire değer doğal oluşumlara, anıtlara ve sitlere “Dünya Mirası” statüsü verilmektedir.
UNESCO tarafından kurulan uzmanlar kurulu, ülkelerdeki kültürel ve doğal değerleri belirli kriterler çerçevesinde inceleyerek Dünya Miras Listesi’ni oluşturur.

1985 yılında Türkiye’den üç eser bu listeye alınmıştır:

  1. Sur içi İstanbul

  2. Kapadokya

  3. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası

Bu listeye girişiyle birlikte Divriği Külliyesi, yalnızca Türkiye’nin değil, tüm insanlığın ortak mirası olarak tescillenmiştir.

Divriği Ulu Camii ve Şifahanesi’nin UNESCO Kaydı

Divriği Külliyesi, UNESCO Dünya Miras Listesi’ne şu bilgilerle kaydedilmiştir:

  • Sıra No: 358

  • Niteliği: Kültürel

  • Varlığın Adı: Divriği Ulu Camii ve Şifahanesi

  • Listeye Alınma Tarihi: 6 Aralık 1985

  • Kabul Ölçütleri: C (i), (iv)

UNESCO’nun belirlediği altı temel kriterden ikisine uygunluğu nedeniyle listeye alınan Divriği eseri, İslam mimarisinin zirve örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.

İki Temel Kriter: Benzersiz Sanatsal Başarı ve Özgün Mimari

Divriği Külliyesi’nin Dünya Miras Listesi’ne kabul edilmesinde etkili olan iki ana kriter şöyle özetlenmektedir:

  • (i) Benzersiz sanatsal başarı:
    Bu kültürel mülkiyet, işçilik ve kompozisyon düzeyiyle İslami mimarinin en güzel anıt yapılarından birini temsil eder. Taç kapılar, taş bezemeler, mimari oranlar ve bütüncül tasarım dünyada benzeri az görülen bir sanatsal seviyeye işaret etmektedir.

  • (iv) Özgün mimari tipoloji:
    Divriği Ulu Camii, Anadolu’daki Selçuklu camileri içinde öne çıkan bir örnektir. Ne avlusu ne sıra sütunları ne de klasik anlamda bir abdesthanesi bulunmasına rağmen, muhtemelen bölgenin sert iklim koşulları nedeniyle, tüm ibadet ve dini görevler kapalı mekân içinde yerine getirilebilmektedir.
    Külliye bünyesindeki şifahane (darüşşifa) ise hem hayırseverlik geleneğinin hem de sosyal yardım kurumlarının tarihsel bir simgesi olarak, eserin listeye kabulünde belirleyici rol oynamıştır.

UNESCO 2007 Tespitleri: Alanın Karşı Karşıya Olduğu Sorunlar

UNESCO yetkilileri tarafından 2007 yılında Divriği’de yapılan incelemelerde, külliyeyle ilgili önemli sorun başlıkları tespit edilmiştir:

  1. Koruma bölgesi resmen tanımlanmamıştır.

  2. Yönetim sisteminde yetki karmaşası yaşanmaktadır.

  3. Onaylanmış bir yönetim planı bulunmamaktadır.

  4. Ziyaretçi yönetim planı yoktur.

  5. Koruma Kurulu kararlarına rağmen eserin korunmasında ciddi zorluklar yaşanmaktadır.

  6. Çeşitli onarım, değişiklik ve eklemelere rağmen anıtın bozulmasının önüne tam olarak geçilememiştir.

  7. Alan ölçeğinde biriken yapısal ve işlevsel sorunlar çözüm beklemektedir.

Bu tespitler, Divriği Külliyesi’nin yalnızca mimari değil, aynı zamanda yönetim ve koruma bakımından da hassas bir noktada bulunduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

UNESCO ve Dünya Mirası Sözleşmesi

UNESCO, “United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization” ifadesinin baş harflerinden oluşur ve Türkçede “Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu” olarak karşılık bulur.

16 Kasım 1972’de Paris’te kabul edilen “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme”, kültürel ve doğal mirasların:

  • Tanıtılması,

  • Korunması,

  • Yaşatılması,

  • Uluslararası iş birliği ile desteklenmesi

amacıyla hazırlanmıştır.

UNESCO Dünya Miras Komitesi;

  • Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS),

  • Uluslararası Doğayı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN),

  • Kültürel varlıkların korunması ve restorasyonu merkezleri

ve taraf devlet temsilcilerinin katılımıyla çalışmalar yürütmektedir.

Türkiye, 1982 tarihli kanun ve 1983 tarihli Resmî Gazete ilanıyla bu sözleşmeye taraf olmuş, böylece Dünya Miras Listesi’ndeki varlıkları koruma konusunda uluslararası bir yükümlülük üstlenmiştir.

Finansman, Destek ve Acil Yardım Mekanizmaları

UNESCO’nun bütçesi, üye devletlerin iki yılda bir ödedikleri aidatlar ve Birleşmiş Milletler fonları ile desteklenmektedir.
Dünya Miras Listesi’ndeki eserler için:

  • Etkili tanıtım,

  • Teknik destek,

  • Risk altındaki alanlara acil yardım

konularında başvuru imkânı bulunmaktadır. 50 ile 75.000 dolar arasında değişebilen acil durum yardımları, Dünya Miras Fonu kapsamında ilgili komite tarafından değerlendirilmektedir.

Bu çerçevede, Divriği Külliyesi için de bilimsel, planlı ve uluslararası standartlara uygun projelerle UNESCO nezdinde daha etkin destek talep edilmesi mümkün ve gereklidir.

Divriğililerin Toplumsal Sorumluluğu

Dünya Miras Listesi’nde yer alan Divriği Külliyesi, İslam mimarisinin paha biçilmez bir başyapıtı ve evrensel bir değerdir. Ancak bu onur, beraberinde ciddi bir sorumluluk da getirmektedir.

  • Yönetim ve koruma yükümlülüklerinin eksiksiz yerine getirilmesi,

  • Kurumlar arası yetki çatışmalarının aşılması,

  • Bilim insanları ve uzmanların önerilerinin hayata geçirilmesi,

  • Eserin çağdaş yaşamla uyumlu biçimde değerlendirilmesi

yalnızca devlet kurumlarının değil, öncelikle Divriğililerin ve ülke kamuoyunun ortak görevi olmalıdır.

Divriği Külliyesi, geçmişten bize emanet edilen ve gelecek kuşaklara eksiksiz aktarılması gereken bir dünya mirasıdır. Bu mirasa sahip çıkmak, onu anlamak, anlatmak ve korumak, hepimizin ortak borcudur.